Zaman g\u00f6recelilikten ba\u015fka bir\u015fey de\u011fildir. Sadece bir uzay kaps\u00fcl\u00fcne bindirilip bilmedi\u011finiz bir s\u00fcre uyuduktan sonra bilmedi\u011finiz ve kimsenin olmad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada uyand\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Y\u0131l, ay, g\u00fcn, saat, dakika, hepsi art\u0131k yok olmu\u015ftur. Bizim kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman kavram\u0131, olaylardan ba\u015fka bir\u015fey de\u011fildir, daha \u00f6nce olmu\u015f bir olay ve \u00fczerinden “ge\u00e7en” uzay cisimlerinin hareketlerinin say\u0131s\u0131. Ne enteresan ki uzay cisimleri her hareketini ayn\u0131 \u015fekilde yapmad\u0131\u011f\u0131 halde, mesela d\u00fcnyan\u0131n g\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki her d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ayn\u0131 mesafe olmad\u0131\u011f\u0131 halde, veya d\u00fcnyan\u0131n kendi etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f h\u0131z\u0131 s\u00fcrekli yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 halde, bizim i\u00e7in zaman hep ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00f6stermi\u015ftir ki d\u00fcnya her ge\u00e7en y\u00fczy\u0131lda 1.7 mili saniye daha yava\u015flamaktad\u0131r. Dikkate al\u0131nmaya bile de\u011fmiyecek bir s\u00fcre ama bizim zaman sistemimizin ne kadar aciz oldu\u011funun g\u00f6stergesi. <\/p>\n
Zaman kavram\u0131 sadece ge\u00e7mi\u015fi hat\u0131rlayabilmenin verdi\u011fi bir alg\u0131d\u0131r. <\/p>\n
\u0130nsan gelece\u011fi bilemez, tahmin veya hissedebilir ama bilemez. Ge\u00e7mi\u015fe ise gelece\u011fe g\u00f6re daha vak\u0131ft\u0131r. Hat\u0131rlar, hem de pek \u00e7ok insan birlikte hat\u0131rlar, birbirini do\u011frular, yazar, yazd\u0131klar\u0131n\u0131 ar\u015fivler, ge\u00e7mi\u015fe daha hakimdir. Ancak sadece anlamak i\u00e7in, bir s\u00fcreli\u011fine insan\u0131n ge\u00e7mi\u015fle olan ili\u015fkisinin de gelecekle olan ili\u015fkisi kadar zay\u0131f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim, zaman kavram\u0131 kendini yitirir. O halde bizim tarih ve takvim ve zaman ve saat dedi\u011fimiz kavramlar\u0131n tamam\u0131 asl\u0131nda insan\u0131n ge\u00e7mi\u015fe ne kadar hakim oldu\u011fu ile ilgilidir ki bu bile \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131 ve \u00e7ok zay\u0131ft\u0131r. <\/p>\n
\u015eimdilerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m “time series analysis” (zaman serileri analizi) konusunda uzaysal zaman analizi (spatial time series analysis) diye bir konu var. Derinine indik\u00e7e g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki zaman ve mekan kavramlar\u0131 birbirinden ayr\u0131lmaz kavramlard\u0131r. Zaman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ancak bir mekanda anlaml\u0131d\u0131r ve mekan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ancak bir zamanda anlaml\u0131d\u0131r. Bu alg\u0131, zaman\u0131n sonsuzlu\u011funun, mekan\u0131n sonsuzlu\u011funu gerektirmesi \u015feklinde de yorumlanabilir. Tabi bunlar \u00e7ok \u00f6nceden tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f, mesela Newtonun zaman kavram\u0131nda sonsuzluk hakimdir. Einstein ise bunun aksini iddia eder. Tart\u0131\u015fma, “mutlak zaman” (absolute time) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sorgulanmas\u0131nda yatar. Einstein g\u00f6receli bir yakla\u015f\u0131m izler (relativistic) ve mutlak zaman\u0131n var olmas\u0131n\u0131 ancak g\u00f6receli zaman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011flar. <\/p>\n
Tabi i\u015fin bir de quantum boyutu var, yani zaman s\u00fcrekli midir (continous) yoksa kesik midir (discrete). Chronon (T\u00fcrk\u00e7esini zorlamayaca\u011f\u0131m) ismi verilen bir kavrama g\u00f6re zaman kesiktir, s\u00fcreklili\u011fi yoktur, ve chronon zaman\u0131n b\u00f6l\u00fcnemeyen en k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7as\u0131d\u0131r (mekan\u0131n en k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7as\u0131n\u0131n atom oldu\u011funun iddia edilmesi ve b\u00f6l\u00fcnd\u00fckten sonra daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alar\u0131n b\u00f6l\u00fcnemeyece\u011finin iddia edildi\u011fi gibi). <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Zaman g\u00f6recelilikten ba\u015fka bir\u015fey de\u011fildir. Sadece bir uzay kaps\u00fcl\u00fcne bindirilip bilmedi\u011finiz bir s\u00fcre uyuduktan sonra bilmedi\u011finiz ve kimsenin olmad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada uyand\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Y\u0131l, ay, g\u00fcn, saat, dakika, hepsi art\u0131k yok olmu\u015ftur. Bizim kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman kavram\u0131, olaylardan ba\u015fka bir\u015fey de\u011fildir, daha \u00f6nce olmu\u015f bir olay ve \u00fczerinden “ge\u00e7en” uzay cisimlerinin hareketlerinin say\u0131s\u0131. Ne enteresan ki uzay cisimleri her hareketini ayn\u0131 … Continue Reading